หมากรุก (หมากรุกไทย)

วิธีเล่นหมากรุกไทย (Makruk)

หมากรุกไทย หรือที่ฝรั่งเรียกว่า Makruk คือหมากรุกดั้งเดิมของประเทศไทย และเป็นญาติใกล้ชิดกับอุกจตุรงค์ (Ouk Chatrang) ของกัมพูชา เช่นเดียวกับหมากรุกสากลและหมากรุกจีน มันสืบทอดมาจากเกมจตุรงค์โบราณของอินเดีย แต่ยังคงกติกาเก่าแก่ที่เดินช้ากว่าหลายอย่างซึ่งหมากรุกยุโรปได้ทิ้งไป ผู้เล่นสองคนนั่งประจันหน้ากันบนกระดาน 8×8 และพยายามรุกจนขุนของฝ่ายตรงข้าม สิ่งที่ทำให้หมากรุกไทยพิเศษคือหมากระยะสั้นของมัน เม็ดและโคนก้าวได้เพียงครั้งละหนึ่งช่อง เกมจึงเงียบและเน้นการวางหมากมากกว่าหมากรุกสากลที่รวดเร็วและกวาดไกล เล่นกับเพื่อนบนจอเดียวกัน หรือท้าประลองคอมพิวเตอร์สามระดับความยาก และรับคะแนนจัดอันดับทุกครั้งที่ชนะ

เป้าหมายของเกม

เป้าหมายเหมือนหมากรุกทั่วไป คือต้อนขุนของฝ่ายตรงข้ามให้ถูกโจมตี (ถูกรุก) และหนีไม่พ้น นั่นคือการรุกจน และชนะเกมทันที หากผู้เล่นที่ถึงตาเดินไม่มีตาเดินที่ถูกกติกาแต่ไม่ได้ถูกรุก เกมนั้นเป็นอับและถือว่าเสมอ ขุนจะไม่มีวันถูกกินจริง ๆ คุณชนะทันทีที่คู่ต่อสู้หมดทางหนี

กระดานและการตั้งหมาก

หมากรุกไทยใช้กระดาน 8×8 ขนาดเท่ากับหมากรุกสากล แต่การวางกำลังต่างกัน แต่ละฝ่ายมีขุน (Khun) หนึ่งตัว เม็ดหนึ่งตัว โคนสองตัว ม้าสองตัว เรือสองตัว และเบี้ยแปดตัว เรือ ม้า และโคนเรียงเต็มแถวหลังเหมือนหมากรุกสากล แต่ขุนกับเม็ดยืนเคียงข้างกันตรงกลาง — และวางสลับกันแบบกระจกเงา ขุนของคุณจึงเผชิญหน้าเม็ดของคู่ต่อสู้ และเม็ดของคุณเผชิญหน้าขุนของคู่ต่อสู้ ความต่างที่เด่นชัดที่สุดคือเบี้ย เบี้ยทั้งแปดตัวไม่ได้เริ่มที่แถวสอง แต่เริ่มที่แถวสาม ล้ำไปข้างหน้าอีกหนึ่งแถว นั่นหมายความว่าแนวเบี้ยของทั้งสองฝ่ายเริ่มต้นห่างกันเพียงสามแถวว่าง การปะทะจึงเกิดขึ้นแทบจะทันที

หมากแต่ละตัวและการเดิน

• ขุน (Khun / King): เดินเหมือนขุนหมากรุกสากลทุกประการ — ครั้งละหนึ่งช่องไปทางใดก็ได้ในแปดทิศ ห้ามเดินเข้าไปในช่องที่ถูกรุก หมากรุกไทยไม่มีการเข้าป้อม (castling)
• เม็ด (Met / Queen): หมาก “ราชวงศ์” ที่อ่อนที่สุด เดินได้เพียงหนึ่งช่องในแนวทแยงเท่านั้น (หนึ่งในสี่ทิศทแยง) — ต่างจากควีนของหมากรุกสากลที่ทรงพลังโดยสิ้นเชิง เพราะเดินระยะสั้นมาก เม็ดจึงมีค่าเพียงมากกว่าเบี้ยเล็กน้อย
• โคน (Khon / Bishop หรือ “ขุนพลเงิน”): เดินหนึ่งช่องในแนวทแยงทางใดก็ได้ในสี่ทิศ หรือเดินตรงไปข้างหน้าหนึ่งช่อง มันเดินตรงถอยหลังหรือเดินตรงไปด้านข้างไม่ได้ โคนจึงค่อย ๆ อ่อนพลังลงเมื่อรุกไปข้างหน้า ทิศ “หน้า” ของมันขึ้นอยู่กับสีของหมาก
• ม้า (Ma / Knight): เดินเหมือนม้าหมากรุกสากลทุกประการ — เป็นรูปตัวแอลสองช่องแล้วหักหนึ่งช่องเป็นมุมฉาก — และเป็นหมากเดียวที่กระโดดข้ามตัวอื่นได้ ในหมากรุกไทย ม้าเป็นหนึ่งในหมากที่แข็งแกร่งที่สุด เพราะหมากเดินทแยงรอบตัวมันอ่อนแอมาก
• เรือ (Ruea / Rook): เดินเหมือนเรือหมากรุกสากลทุกประการ — ไปตามแนวนอนหรือแนวตั้งกี่ช่องว่างก็ได้ เป็นหมากที่ทรงพลังที่สุดบนกระดาน และครองแถวและแนวที่เปิดโล่ง
• เบี้ย (Bia / Pawn หรือ “เบี้ยหอย”): เดินตรงไปข้างหน้าหนึ่งช่องลงช่องว่าง และกินหมากในแนวทแยงข้างหน้าหนึ่งช่อง เหมือนเบี้ยหมากรุกสากล แต่ไม่มีการเดินสองช่องในตาแรก และไม่มีการกินผ่าน (en passant) เบี้ยเริ่มที่แถวสามและหงายเมื่อไปถึงแถวหก

การหงายเบี้ย

เบี้ยไม่จำเป็นต้องเดินไปจนสุดปลายกระดานฝั่งไกล เพราะมันเริ่มที่แถวสาม มันจึงหงายทันทีที่ไปถึงแถวหก — เขตหงายซึ่งเป็นแถวเริ่มต้นของเบี้ยฝ่ายตรงข้าม เมื่อเบี้ยไปถึงแถวนั้นจะถูกพลิกกลายเป็นเม็ดทันที หมากรุกไทยมีหมากหงายเพียงชนิดเดียว การหงายจึงเป็นอัตโนมัติ เบี้ยที่หงายทุกตัวกลายเป็นเม็ด ไม่มีวันเป็นเรือหรือม้า เม็ดที่หงายแล้วเดินเหมือนเม็ดทั่วไปทุกประการ (ทแยงหนึ่งช่อง) การหงายจึงมีประโยชน์แต่ชี้ขาดน้อยกว่าการหงายเบี้ยเป็นควีนในหมากรุกสากลมาก

หมากรุกไทยต่างจากหมากรุกสากลอย่างไร

• เม็ดมาแทนควีนและอ่อนกว่ามาก — เดินทแยงได้เพียงหนึ่งช่อง แทนที่จะร่อนข้ามทั้งกระดาน
• โคนมาแทนบิชอป มันเดินทแยงหนึ่งช่องหรือเดินตรงไปข้างหน้าหนึ่งช่อง และร่อนไปตามแนวทแยงไม่ได้
• เบี้ยเริ่มที่แถวสาม ไม่มีการเดินสองช่องและไม่มีการกินผ่าน และหงายที่แถวหก — เป็นเม็ดเสมอ
• ไม่มีการเข้าป้อม ขุนเป็นหมากเดินทีละช่องธรรมดาตั้งแต่ตาแรก เกมปลายที่เหลือขุนเปล่าจบด้วยกติกานับศักดิ์ แทนที่จะลากยาวไม่รู้จบ

การชนะ การเสมอ และกติกานับศักดิ์

คุณชนะด้วยการรุกจนขุนของฝ่ายตรงข้าม เกมเสมอได้ด้วยอับ (ไม่มีตาเดินที่ถูกกติกาแต่ไม่ได้ถูกรุก) หรือด้วยกติกานับศักดิ์ เพราะหมากรุกไทยมีหมากอ่อนมากมาย เกมปลายที่ฝ่ายหนึ่งเหลือเพียงขุนเปล่าอาจจบยากมาก ประเพณีจึงเพิ่มกติกานับศักดิ์ที่จำกัดว่าฝ่ายแข็งกว่ามีเวลากี่ตาในการบังคับรุกจน แอปนี้ใช้เวอร์ชันแบบง่าย หากผ่านไปหลายตาโดยไม่มีการกินและไม่มีการเดินเบี้ย — ซึ่งเป็นภาพของเกมปลายขุนเปล่าที่เสมอพอดี — เกมจะถูกตัดสินว่าเสมอ ในโหมดสองผู้เล่น หากแตะพลาดสามารถใช้ “ยกเลิกตาเดิน” เพื่อถอนตาเดินได้

เล่นกับคอมพิวเตอร์ (จัดอันดับ)

ใน “หมากรุกไทย ปะทะคอมพิวเตอร์” คุณเลือกสีหมากและระดับความยากหนึ่งในสามระดับ ระดับง่ายเดินหลวม ๆ และตั้งใจพลาดบ้าง มือใหม่จึงเอาชนะได้ ระดับปกติมองล่วงหน้าไม่กี่ตาและลงโทษความผิดพลาดที่ชัดเจน ระดับผู้เชี่ยวชาญค้นหาลึกกว่า ป้องกันขุนของตัวเองอย่างระมัดระวัง และแทบไม่พลาดการรุกจนที่บังคับได้ คอมพิวเตอร์คิดทั้งหมดบนอุปกรณ์ของคุณ จึงเล่นออฟไลน์ได้ เอาชนะมันเพื่อรับคะแนนจัดอันดับ — ง่าย +10 ปกติ +30 ผู้เชี่ยวชาญ +100 — และลงชื่อเข้าใช้เพื่อให้ผลงานที่ดีที่สุดของคุณขึ้นตารางอันดับ

เคล็ดลับกลยุทธ์

• ให้ค่ากับเรือและม้าของคุณ ในเมื่อหมากเดินทแยงอ่อนแอมาก เรือและม้าจึงทำหน้าที่สู้จริงเสียส่วนใหญ่ การแลกเรือกับโคนหรือเม็ดแทบจะคุ้มค่าเสมอสำหรับฝ่ายที่ได้เก็บเรือไว้
• อย่าให้ค่าเม็ดสูงเกินไป มันคุมเพียงสี่ช่องข้างตัวเท่านั้น จึงควรใช้เป็นโล่ป้องกันและกำลังหนุนเบี้ยที่รุกไปข้างหน้า มากกว่าจะเป็นกำลังบุก
• ดันเบี้ยที่เชื่อมกันไปพร้อมกัน เพราะเบี้ยเริ่มที่แถวสามและหงายที่แถวหก การหงายจึงเป็นไปได้จริง เบี้ยที่แข็งแรงและไปถึงแถวหกจะกลายเป็นเม็ดและพลิกเกมปลายที่สูสีได้
• จำไว้ว่าโคนเดินได้แต่ไปข้างหน้า ไม่มีวันเดินตรงถอยหลัง เมื่อรุกไปแล้วมันกลับมาตั้งรับได้ยาก จึงควรพัฒนาโคนไปยังแนวทแยงที่มีประโยชน์ และเก็บมันไว้ใกล้ขุนในช่วงต้นเกม
• เล็งการบุกไปที่ขุนของฝ่ายตรงข้ามโดยตรง เพราะไม่มีควีนหรือบิชอประยะไกลคอยป้องกัน ขุนที่ติดอยู่กลางกระดานหรือขาดผู้อารักขาจึงเปราะบางกว่าหมากรุกสากลมาก

คำถามที่พบบ่อย